Oorlog door informatie

Deel 1: (Des)informatie vanuit staten

Na de Tweede Wereld Oorlog tijdens het Neurenberg Tribunaal deed Hermann Göring, als hoogst overgebleven vertegenwoordiger van de nationaalsocialisten, de volgende uitspraak:

            ‘’Een volk kan altijd in staat worden gebracht om de wil van de leiders tot uitvoer te brengen. Gemakkelijk. Alles wat je daarvoor moet doen is ze vertellen dat ze worden aangevallen, en afkeurend reageren op vredelievende mensen om hun gebrek aan patriottisme en het gevaar waarin dat het land brengt. Het werkt in ieder land hetzelfde.’’  

Een opmerkelijke uitspraak. Het weerspiegelt namelijk het nazi-geloof dat het niet alleen de Duitsers waren maar juist ook andere volkeren zoals het Engelse, Franse en Amerikaanse die tegen de elkander waren opgestookt waardoor de grootste oorlog in de geschiedenis plaats had kunnen vinden. Hitler bleef inderdaad tot ver in het conflict pogingen doen om tot vreedzame oplossingen te komen omdat hij vooral de West-Europese en Amerikaanse volkeren niet als de echte vijanden van de Duitsers zag. Maar de geallieerde leiders waren vastbesloten op een totale oorlog na Hitlers’ acties, de bevolking van de geallieerde landen volgde, en de rest is geschiedenis.

Vanuit de staat

Voorafgaand, tijdens en na die grote oorlog hadden de betrokken staten bepaalde instellingen die puur gericht waren op het verspreiden van (des)informatie. Die (des)informatie bestond uit een voor zichzelf meest gunstige vertelling -of ‘narrative’- van het conflict en het meest ongunstig mogelijke beeld van de vijand. Zo had Duitsland een ministerie van Propaganda (een woord wat inmiddels synoniem is met onware informatie vanuit de staat) en Engeland het meer neutraler klinkende- maar even zo sinistere Ministry of Information (MOI) en Amerika het Office of War Information (OWI). Allen waren staatsorganen die als doel hadden om de mening van het eigen volk over de vijand te vormen. Dat gecreëerde vijandsbeeld was zo effectief dat het de geallieerden na de oorlog veel moeite kostte om het Duitse en Japanse volk in de ogen van hun eigen burgers te normaliseren toen die landen nodig waren aan de Westerse zijde van de Koude Oorlog tegen het Communisme. In de wapenwedloop die volgde tussen Oost en West hadden de verschillende zijden er belang bij de tegenstander vaak sterker af te schilderen dan deze in werkelijkheid was om daarmee de eigen bewapening voor het volk te kunnen legitimeren.

Recente geschiedenis

De afgelopen jaren, na de inmiddels gefaalde ‘reset-periode’, lijkt er tussen Oost en West weer een tendens van meer desinformatie te zijn ontstaan. Voorbeelden uit onze tijd van onderwerpen waarover door staten desinformatie -of in ieder geval een eigen narrative- wordt verspreid zijn: de lopende oorlog in de Oekraïne en de oorlogen in het Midden-Oosten naar aanleiding van de Arabische lente zoals bijvoorbeeld het conflict in Syrië. Maar ook minder gewapende worstelingen zoals de recente Amerikaanse presidentsverkiezing worden beïnvloed door al dan niet ware informatie afkomstig uit staten. De Europese Unie, Rusland en de Verenigde Staten hebben daarin belangen die niet altijd overeenkomen, en dus verschilt informatie over die gebeurtenissen afhankelijk vanuit welke bron het komt. In het Westen is er niet alleen veel aandacht voor de ‘kwalijke’ inmenging van Rusland in gewapende conflicten maar ook de beweerde beïnvloeding met (des)informatie van Rusland in de Amerikaanse verkiezingen wordt hier breed uitgemeten. Belanghebbenden in het Westen betogen dat door middel van hacks verkregen informatie door Rusland zou zijn gebruikt om de Amerikaanse verkiezingen te manipuleren. Als je daarentegen van het Russische nieuws uit mag gaan dan hebben de bewoners van het schiereiland de Krim en Oost-Oekraïne zichzelf afgescheiden van het corrupte vaste land en heeft Rusland daar alleen voor een veilige transitie gezorgd. Eveneens is de vertelling vanuit Rusland dat het veelal Westerse invloed is geweest dat destabiliserende opstanden heeft doen ontstaan in Oekraïne en het Midden-Oosten waardoor het Russische leger in actie moest komen om de orde te herstellen. Dat de Russen openlijk hoopten op een overwinning van Trump op Hillary in de recente presidentsverkiezingen verklaren zij doordat ze Hillary tot dezelfde kliek van Amerikanen rekenden die al tientallen jaren verwoesting veroorzaakt in de wereld door overzees Amerikaanse belangen na te streven met militaire overmacht. Donald-‘wouldn’t it be nice if we actually got along with Russia’-Trump zagen zij als een mogelijke outsider met het voordeel van de twijfel. Of dat terecht is moet nog maar blijken. De laatste poging tot toenadering van het Westen naar Rusland –de reset-periode- zagen ze met lede ogen aan toen de Amerikanen tegelijkertijd een raketschild in Oost-Europa begonnen te bouwen en daarmee de militaire balans in verder hun voordeel trokken.

Vanuit staten afkomstige desinformatie is niet ongewoon in tijden van oorlog tussen staten of een aanloop daar naartoe –het eerste slachtoffer van oorlog is immers de waarheid-, maar in een tijd van relatieve vrede is het opmerkelijk. Meer desinformatie kan duiden op meer tegengesteldheid in de wereld. Ook is desinformatie zonder een duidelijk direct conflict moeilijker te onderscheiden van de waarheid nu mensen niet altijd kritisch kijken naar de oorsprong of partij die de informatie in eerste instantie de wereld in brengt. Waarheid en desinformatie wisselen elkaar in onze maatschappij af en de narritives verschillen soms slechts subtiel, maar het is naïef om te denken dat ‘onze kant’-het Westen- zich geheel niet bezig houdt met het verspreiden van valse informatie of een voor zichzelf gunstige narrative. Kijk eens naar CNN en vergelijk dat met het Russische RT: hoewel ze over dezelfde onderwerpen rapporteren en vaak spreekbuis van de staat zijn is de insteek vaak 180 graden omgekeerd. Een nieuwe term die gebruikt wordt voor desinformatie is ‘Fake news’: feitelijke onwaarheden verpakt in geruchtmakende teksten die als nieuws de wereld in geslingerd worden om de tegenstander in diskrediet te brengen. Het Westen en Rusland beschuldigen elkaar van het creëren en verspreiden van Fake news. Van een directe confrontatie is (nog) geen sprake en misschien wordt de kans daarop onder Trump en diens vriendschappelijke houding naar Poetin kleiner, maar de het volk wordt door (staats)media in een toestand gehouden waarin de stap naar ‘We worden aangevallen’ voor de bevolking aan beide zijden op elk moment heel logisch klinkt. Het past namelijk in ieders’ narrative dat de ander toeslaat. Een maatschappelijke bewustwording van de narrative en kritische houding jegens berichten die een gunstige vertelling van de eigen zijde en ongunstige vertelling van de andere zijde propageren zou het moeilijker maken voor leiders om hun volk ooit weer in grootschalige conflicten te trekken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *