Oorlog door informatie

Deel 1: (Des)informatie vanuit staten

Na de Tweede Wereld Oorlog tijdens het Neurenberg Tribunaal deed Hermann Göring, als hoogst overgebleven vertegenwoordiger van de nationaalsocialisten, de volgende uitspraak:

            ‘’Een volk kan altijd in staat worden gebracht om de wil van de leiders tot uitvoer te brengen. Gemakkelijk. Alles wat je daarvoor moet doen is ze vertellen dat ze worden aangevallen, en afkeurend reageren op vredelievende mensen om hun gebrek aan patriottisme en het gevaar waarin dat het land brengt. Het werkt in ieder land hetzelfde.’’  

Een opmerkelijke uitspraak. Het weerspiegelt namelijk het nazi-geloof dat het niet alleen de Duitsers waren maar juist ook andere volkeren zoals het Engelse, Franse en Amerikaanse die tegen de elkander waren opgestookt waardoor de grootste oorlog in de geschiedenis plaats had kunnen vinden. Hitler bleef inderdaad tot ver in het conflict pogingen doen om tot vreedzame oplossingen te komen omdat hij vooral de West-Europese en Amerikaanse volkeren niet als de echte vijanden van de Duitsers zag. Maar de geallieerde leiders waren vastbesloten op een totale oorlog na Hitlers’ acties, de bevolking van de geallieerde landen volgde, en de rest is geschiedenis.

Vanuit de staat

Voorafgaand, tijdens en na die grote oorlog hadden de betrokken staten bepaalde instellingen die puur gericht waren op het verspreiden van (des)informatie. Die (des)informatie bestond uit een voor zichzelf meest gunstige vertelling -of ‘narrative’- van het conflict en het meest ongunstig mogelijke beeld van de vijand. Zo had Duitsland een ministerie van Propaganda (een woord wat inmiddels synoniem is met onware informatie vanuit de staat) en Engeland het meer neutraler klinkende- maar even zo sinistere Ministry of Information (MOI) en Amerika het Office of War Information (OWI). Allen waren staatsorganen die als doel hadden om de mening van het eigen volk over de vijand te vormen. Dat gecreëerde vijandsbeeld was zo effectief dat het de geallieerden na de oorlog veel moeite kostte om het Duitse en Japanse volk in de ogen van hun eigen burgers te normaliseren toen die landen nodig waren aan de Westerse zijde van de Koude Oorlog tegen het Communisme. In de wapenwedloop die volgde tussen Oost en West hadden de verschillende zijden er belang bij de tegenstander vaak sterker af te schilderen dan deze in werkelijkheid was om daarmee de eigen bewapening voor het volk te kunnen legitimeren.

Recente geschiedenis

De afgelopen jaren, na de inmiddels gefaalde ‘reset-periode’, lijkt er tussen Oost en West weer een tendens van meer desinformatie te zijn ontstaan. Voorbeelden uit onze tijd van onderwerpen waarover door staten desinformatie -of in ieder geval een eigen narrative- wordt verspreid zijn: de lopende oorlog in de Oekraïne en de oorlogen in het Midden-Oosten naar aanleiding van de Arabische lente zoals bijvoorbeeld het conflict in Syrië. Maar ook minder gewapende worstelingen zoals de recente Amerikaanse presidentsverkiezing worden beïnvloed door al dan niet ware informatie afkomstig uit staten. De Europese Unie, Rusland en de Verenigde Staten hebben daarin belangen die niet altijd overeenkomen, en dus verschilt informatie over die gebeurtenissen afhankelijk vanuit welke bron het komt. In het Westen is er niet alleen veel aandacht voor de ‘kwalijke’ inmenging van Rusland in gewapende conflicten maar ook de beweerde beïnvloeding met (des)informatie van Rusland in de Amerikaanse verkiezingen wordt hier breed uitgemeten. Belanghebbenden in het Westen betogen dat door middel van hacks verkregen informatie door Rusland zou zijn gebruikt om de Amerikaanse verkiezingen te manipuleren. Als je daarentegen van het Russische nieuws uit mag gaan dan hebben de bewoners van het schiereiland de Krim en Oost-Oekraïne zichzelf afgescheiden van het corrupte vaste land en heeft Rusland daar alleen voor een veilige transitie gezorgd. Eveneens is de vertelling vanuit Rusland dat het veelal Westerse invloed is geweest dat destabiliserende opstanden heeft doen ontstaan in Oekraïne en het Midden-Oosten waardoor het Russische leger in actie moest komen om de orde te herstellen. Dat de Russen openlijk hoopten op een overwinning van Trump op Hillary in de recente presidentsverkiezingen verklaren zij doordat ze Hillary tot dezelfde kliek van Amerikanen rekenden die al tientallen jaren verwoesting veroorzaakt in de wereld door overzees Amerikaanse belangen na te streven met militaire overmacht. Donald-‘wouldn’t it be nice if we actually got along with Russia’-Trump zagen zij als een mogelijke outsider met het voordeel van de twijfel. Of dat terecht is moet nog maar blijken. De laatste poging tot toenadering van het Westen naar Rusland –de reset-periode- zagen ze met lede ogen aan toen de Amerikanen tegelijkertijd een raketschild in Oost-Europa begonnen te bouwen en daarmee de militaire balans in verder hun voordeel trokken.

Vanuit staten afkomstige desinformatie is niet ongewoon in tijden van oorlog tussen staten of een aanloop daar naartoe –het eerste slachtoffer van oorlog is immers de waarheid-, maar in een tijd van relatieve vrede is het opmerkelijk. Meer desinformatie kan duiden op meer tegengesteldheid in de wereld. Ook is desinformatie zonder een duidelijk direct conflict moeilijker te onderscheiden van de waarheid nu mensen niet altijd kritisch kijken naar de oorsprong of partij die de informatie in eerste instantie de wereld in brengt. Waarheid en desinformatie wisselen elkaar in onze maatschappij af en de narritives verschillen soms slechts subtiel, maar het is naïef om te denken dat ‘onze kant’-het Westen- zich geheel niet bezig houdt met het verspreiden van valse informatie of een voor zichzelf gunstige narrative. Kijk eens naar CNN en vergelijk dat met het Russische RT: hoewel ze over dezelfde onderwerpen rapporteren en vaak spreekbuis van de staat zijn is de insteek vaak 180 graden omgekeerd. Een nieuwe term die gebruikt wordt voor desinformatie is ‘Fake news’: feitelijke onwaarheden verpakt in geruchtmakende teksten die als nieuws de wereld in geslingerd worden om de tegenstander in diskrediet te brengen. Het Westen en Rusland beschuldigen elkaar van het creëren en verspreiden van Fake news. Van een directe confrontatie is (nog) geen sprake en misschien wordt de kans daarop onder Trump en diens vriendschappelijke houding naar Poetin kleiner, maar de het volk wordt door (staats)media in een toestand gehouden waarin de stap naar ‘We worden aangevallen’ voor de bevolking aan beide zijden op elk moment heel logisch klinkt. Het past namelijk in ieders’ narrative dat de ander toeslaat. Een maatschappelijke bewustwording van de narrative en kritische houding jegens berichten die een gunstige vertelling van de eigen zijde en ongunstige vertelling van de andere zijde propageren zou het moeilijker maken voor leiders om hun volk ooit weer in grootschalige conflicten te trekken.

De Arabische lente

De Arabische lente is een verhaal dat in de eerste hoofdstukken ging over een maatschappelijke omwenteling en later op veel plaatsen een diepzwart verhaal van tragiek is geworden. De meeste getroffen staten hebben er veel door verloren en weinig mee gewonnen. Voor Europa geldt hetzelfde. Het is ook een verhaal waarbij Westerse hypocrisie direct verband is gaan houden met het verlies van talloze onschuldige mensenlevens. Doordat het Westen zich niet aan het gegeven VN mandaat hield en willekeurig oppositie in sommige staten steunde of liet vallen werden internationale vredesinterventies onmogelijk terwijl het geweld toenam. Voor een toekomstige wereld kunnen er trieste lessen uit de Arabische lente geleerd worden.

Het waren vooral jonge mensen in het Midden-Oosten die, onder andere door het internet, steeds meer geconfronteerd werden met hun gebrek aan kansen en de uitzichtloze situatie waarin ze zich bevonden. Massale maatschappelijk onvrede concentreerde zich meer en meer op corrupte, autoritaire regimes. En er was één enkele actie voor nodig om het geheel te doen ontvlammen. Het totale gebrek aan kansen in zijn leven leidde Mohamed Bouazizi uit Tunesië tot het publiekelijk zichzelf in brand te zetten. Die daad was de katalysator voor verandering in heel het Midden-Oosten. Er barstte massale protesten los in ten minste 17 staten van Noord West-Afrika tot Syrië en de Golfstaten die uiteindelijk talloze levens zouden kosten en meerdere regimes omver zouden werpen.

Problematische verwikkeling

Bij de eerste getroffen staten hield de rest van de wereld zich afzijdig, maar een problematische verwikkeling begon toen de opstanden zich verspreidden over de regio. Zo kon de regering van Egypte lang de macht behouden ondanks bloedige protesten omdat ze zich gesteund voelde door de VS. Boven Libië werd door de VN Veiligheidsraad een no-fly-zone ingesteld om de burgerbevolking tegen de luchtmacht van Ghaddafi te beschermen. Maar waar er in de Veiligheidsraad slechts was besloten om het luchtruim vrij te houden van Libische vliegtuigen grepen de Amerikanen de mogelijkheid aan om met eigen vliegtuigen en drones Ghaddafi en zijn naaste kring op te jagen. Ghaddafi en zijn naasten werden uiteindelijk tijdens een vluchtpoging in het nauw gedreven en zonder proces gelyncht door de bevolking, mogelijk gemaakt door de roekeloze jacht van de Amerikanen. De Russen en de Chinezen -permanente leden van de VN Veiligheidsraad- waren not amused, afgaande op de veto’s die ze daarna uitspraken tegen iedere verdere VN verwikkeling in de Arabische lente die inmiddels steeds gewelddadiger aan het worden was. De VN Veiligheidsraad is bij uitstek, en misschien de enige instelling op aarde die instrumenten bezit om burgers internationaal te beschermen tegen onbegrensd geweld. Maar regeringen zoals de Russische en de Chinese, die zichzelf niet 100% zeker voelen over hun grip op de macht in eigen staat én die veel te verliezen hebben bij aftreden, vrezen ieder precedent van buitenlandse interventie dat hen later mogelijk zelf voor de wolven kan gooien. Het onbegrensde geweld zou er spoedig komen in Syrië, maar toen blokkeerden de wantrouwende Russen en Chinezen inmiddels iedere mogelijkheid om dat vreedzaam een halt toe te roepen. Er kan geen twijfel over bestaan dat de inmiddels ruim 400.000 doden in Syrië voor een groot deel voorkomen hadden kunnen worden door een leger VN blauwhelmen tussen Assad en de oppositie of een no-fly-zone. Maar Assad en de zijnen -die een zelfde lot als Ghaddafi vreesden- waren logischerwijs bereid te vechten tot de dood, en zochten daarbij de hulp van Russen. Daartegenover kreeg een gezichtloze gematigde oppositie in Syrië aanzienlijke militaire steun van het Westen. Het resultaat is onder meer een totaal verwoest Syrië, miljoenen ontheemde vluchtelingen in het Midden-Oosten en Europa en een extreem radicale Islam dat zich in Syrië en Irak in een machtsvacuüm kon nestelen.

Hypocrisie

Syrië was echter lang niet het enige land waar de Arabische lente ontsproot en waar de problematische internationale verwikkeling zich voordeed. Triest zijn de voorbeelden van de pogingen tot opstand in staten die bekend staan als partners van het Westen. In de oliestaten Saoedi-Arabië, Qatar en Bahrein ontstonden ook opstanden waarvoor maar heel beperkt aandacht was en is. Waar het Westen alle denkbare kritiek op Assad had, bleef het over het genadeloze neerslaan van opstanden in bijvoorbeeld Saoedi-Arabië stil. Er zijn ook veel aanwijzingen dat die golfstaten het sentiment van de Arabische lente gebruikten om door middel van het aanzwengelen van opstanden in buurlanden van hun rivalen af te komen. Het is niet verwonderlijk dat regimes zoals dat van Assad dit zien voor wat het is: een daad van oorlog. Betrouwbare bronnen over hoe veel opstandelingen in de Golfstaten zelf zijn verdwenen, geëxecuteerd, gemarteld of zonder proces vastzitten zijn er bijna niet. Dat in 2015 een Saudische ambassadeur werd gekozen om een panel voor onafhankelijk onderzoek te leiden in het mensenrechtencomité van de VN is de hypocrisie ten top. Evenals het feit dat Saoedi-Arabië überhaupt nog lid van is van dat comité en Rusland daarvan werd uitgesloten.

Toekomst

Dat het Westen zijn VN mandaat te buiten ging in Libië en daarna de ene gematigde oppositie steunde in Syrië en de andere liet vallen in bijvoorbeeld de Golfstaten maakt het voor Rusland en China pijnlijk makkelijk om het internationale gerommel van het Westen te bekritiseren en argumenten te hebben om toekomstige interventies tegen te houden. De afgenomen steun voor internationale interventies zal het voor burgers in de toekomst des te gevaarlijker maken om maatschappelijke onvrede om te zetten in daadwerkelijke opstand. Want zonder interventies hebben regimes minder te vrezen van de internationale gemeenschap bij het neerslaan van maatschappelijke opstanden zoals de Arabische lente.

Nederland: Wilders

Nu in de westerse wereld de wind in het zeil van populisme staat, gaat ook Nederland zich in de schoot werpen van iemand, die het spel van het naar de mond praten van het volk beheerst. Wilders gaat met zijn PVV de grootste partij van Nederland worden. Laat duidelijk zijn dat het niet populisme of politieke incorrectheid is, dat ten grondslag ligt aan de huidige bereidheid om Wilders een kans te geven, maar de breed gedragen maatschappelijke ontevredenheid.

De traditionele Nederlandse partijen; de PvdA, VVD, CDA, D66, GroenLinks en SP hebben allemaal gefaald om deze massa van terechte ontevredenheid achter zich te scharen. Daarvoor hebben ze jaren de kans gehad maar deze niet benut. Het gaat in Nederland, net zoals in de rest van de Westerse wereld, goed. Maar het gaat niet beter dan ooit. Voor veel mensen hebben de afgelopen decennia een daling van reële koopkracht betekend. Ze kunnen minder broden en huizen dan hun ouders kopen voor dezelfde prestaties konden. Het is moeilijker en minder lonend geworden om te studeren. Het gat tussen arm en rijk is groter geworden in onze maatschappijen. Dat kunnen we accepteren. Het zijn tendensen die zich in golven bewegen. We hebben moeite onze volksleiders er direct verantwoordelijk voor te houden. Er zijn echter pijnpunten in onze maatschappij die veel mensen ervaren en waarvoor ze leiders directer verantwoordelijk achten. Ik noemde er eerder drie: de zwak gelegitimeerde meerdere staten structuur die de Europese Unie heet die steeds meer over onze levens bepaalt, het financiële systeem dat vrijgelaten wordt om ongebreidelde risico’s te nemen en tegelijkertijd veel van de rijkdom aan de maatschappij onttrekt en laat toevallen aan een paar deelnemers en tenslotte de massamigratie van culturen die moeite hebben te assimileren naar onze verworven rechten en vrijheden. De rekening wordt nu gepresenteerd voor het jarenlang niet in staat zijn deze problemen onomwonden te benoemen en met een op oplossingen gerichte visie te komen. De pogingen om Wilders af te remmen beperkten zich tot de toon van zijn uitingen, maar raakten niet aan de inhoud die ten minste over twee van deze pijnpunten ging. Alle deugende politici wisten nooit hoe stellig ze afstand moesten nemen van Wilders’ boodschap, maar aan zijn draagvlak -de onderliggende onvrede- kwamen ze nooit genoeg toe.
Toch denk ik dat Wilders en een grote PVV voor de gevestigde orde meer goeds dan kwaad betekent. Of dat bewust is of niet, is bijna niet uit te vinden, maar die gevestigde orde heeft er zeker baat bij dat iemand als Wilders als een kurk op de fles van grootschalige maatschappelijke ontevredenheid blijft zitten en tegelijkertijd weinig concreets doet aan de pijnpunten. Ook de traditionele partijen hebben baat bij Wilders, ook al zijn die zich daar misschien niet van bewust. Wilders zit met de PVV namelijk in de weg van echt revolutionaire bewegingen, waarbij de traditionele partijen niet slechts te maken zouden hebben met hardnekkige oppositie geënt op populisme, maar waarbij ze geheel zouden verdwijnen.

Een paar veelzeggende punten over Wilders:

1. Jaren geleden kwam Fortuyn op in een blinde hoek van de gevestigde orde en de traditionele partijen. Fortuyn had een visie, onder andere met betrekking tot de pijnpunten, en wist in een noodtempo de toen al bestaande ontevreden massa een stem te geven en achter zich te krijgen.

2. Fortuyn werd geliquideerd maar de geest was uit de fles. Wilders was toen nog een redelijk brave, onbekende VVD-er in de kamer met visies over de pijnpunten in de maatschappij waar hij zich nu voor de bühne veel radicaler over uitspreekt omdat het hem meer draagkracht oplevert.

3. Wilders scheidt zich af van de VVD, en begint vanuit de onbekendheid in te spelen op de lacune die Fortuyn heeft achtergelaten. Door het gevaar dat veroorzaakt wordt door de weerstand op zijn boodschap met name uit de linkse en islamitische hoek werkt hij nauw samen met de inlichtingendiensten.

4. Wilders leidt een omstreden publiek leven, maar een zeer onbekend privéleven. Met name zijn drijfveren zijn geheel onbekend, en dus onbetrouwbaar. De man heeft geen visies neergeschreven, presenteert op de vooravond van zijn verovering van het Nederlandse politieke bestel een A4tje als partijprogramma.

5. De PVV wordt gerund als een eenmanspartij ongeacht de grootte. Heel onlogisch voor een partij waarvan het kopstuk in constant gevaar verkeert. Mocht Wilders wegvallen dan is er geen nummer twee of drie die het over kan nemen. Het lijkt er zelfs op dat Wilders capabele mensen uit de buurt houdt van de top van de partij.

6. Wilders heeft zowel in de coalitie als in de oppositie schrikbarend weinig concreet beleid doorgevoerd. Een deel daarvan kan misschien worden verklaard uit de onwil van de traditionele partijen om met hem samen te werken maar iemand die echt ergens in gelooft wringt zich in bochten en doet eventueel concessies hier en daar maar die werkt ergens naar toe. Zo niet Wilders tot nu toe. En er is geen enkele reden om aan te nemen dat hij dat wel doet wanneer de PVV de grootste partij van Nederland is.

Dit alles wekt de schijn op dat Wilders zelf niet gelooft in de boodschap die hij verkondigt en de noodzaak iets aan de maatschappelijke ontevredenheid te moeten doen. Daarom verwacht ik zelfs bij een PVV als grootste Nederlandse partij geen baanbrekende veranderingen van koers wat betreft de pijnpunten Europa, het migratiebeleid en de financiële sector. Wilders gaat slechts een aantal maatregelen doorvoeren die eigenlijk statements voor de achterban zijn. Een stem op Wilders is dus niet een stem tegen, maar juist een stem voor het establishment. We gaan er als land achter komen dat Wilders niets gaat veranderen mocht hij de teugels al in handen nemen. De maatschappelijke ontevredenheid blijft onder Wilders in de fles, ten minste zolang de PVV de schijn ophoudt capabel te zijn voor deze tijdsgeest. Een lichtpunt aan dit uitstel van het onvermijdelijke is wel dat het -nu nog kleine of zelfs onzichtbare- bewegingen de tijd geeft zich te concretiseren en te groeien. Bewegingen in deze tijd kunnen uitgroeien tot een daadwerkelijke kans op omwenteling van de gevestigde orde.

Wat is dat, Europa?

Deel 3: Motieven van Europese gangmakers, Duitsland

Naar aanleiding van de vorige artikelen wil ik mijn visie geven op het handelen van drie landen die de gangmakers van het huidige Europese feestje kunnen worden genoemd: Duitsland, Rusland en Turkije achtereenvolgens. Die laatste twee zijn niet eens lid van de Europese Unie, maar wel lid van een organisatie die de Raad van Europa heet. Die organisatie is ooit opgericht om Europese eenheid te bevorderen, en kennelijk was het toen geen probleem om Europa te beschouwen als een gebied dat zich uitstrekt van Londen tot Vladivostok aan de Japanse zee tot Gaziantep in de Zuid-Oost punt van Turkije. In die opvatting beslaat het grondgebied Europa dus de halve wereld.

Europe Satellite Nasa

Foto: NASA

Deze drie staten kunnen de huidige gangmakers worden genoemd omdat het deze staten zijn die met hun handelen het continent in onze tijd het meest bewegen. Niet toevallig was voor alle drie grote rollen weggelegd in zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog, waarin Duitsland en Rusland elkaar om Europa letterlijk met de grond gelijk probeerden te maken en daar grotendeels in slaagden. Turkije wisselde in de grote oorlogen meerdere malen van zijde waaraan zij geallieerd was.

Over het algemeen is het handelen van staten vergankelijk omdat het verandert met iedere leider die de revue passeert. Men spreekt dus niet letterlijk over het handelen van staten maar over het handelen van de huidige leider van een staat. Een leider bestuurt enkele jaren tijdens een ambtstermijn naar eigen inzichten een land. Toch zijn er per land specifieke motieven die samen een rode draad vormen die door de historie en cultuur van een land heen loopt en dus vele leiders achter elkaar overstijgen. Het is voor iedere leider moeilijk om sterk af te wijken van zo’n motief of rode draad. Dit aangezien zo’n motief leeft in iedere inwoner van het land, die gezamenlijk de leider in het zadel helpen en daar houden. De rode draad die door de geschiedenis van deze drie naties loopt en de motieven die daaraan ten grondslag liggen kunnen ons veel leren. Nu het deze landen zijn die het huidige Europa het meest bewegen kunnen we uit die motieven een onscherp beeld schetsen waar zij Europa heen zullen brengen.

Duitsland

Militairen beschrijven Duitsland als te klein voor het tafellaken maar te groot voor het servet. Daarmee bedoelen ze dat Duitsland te klein is om heel Europa te beheersen, maar te groot is om slechts binnen haar landgrenzen te blijven. Duitsland heeft dat inderdaad in de geschiedenis meerdere keren militair bewezen. Ook herpakte het land zich het snelst en het best na de recente wereldwijde economische malaise die in andere Europese landen nog altijd veel problematischer is. Binnen de EU is het Duitsland als economisch powerhouse die het voortouw neemt in het beleid over de Zuid-Europese economische problemen. Maar ook op meer geopolitieke vraagstukken laat Duitsland zich goed gelden. Merkel liet bij monde van het Duitse volk weten dat iedere migrant welkom is en dat we dat als Europa aankunnen. Met die open uitnodiging zette Merkel niet alleen de deur van Duitsland open, maar was de gehele buitengrens van Europa niet meer bestendig tegen de mensheid in beweging. Migranten kunnen voormalige binnengrenzen van veilige, welvarende Europese staten overslaan om zich te verzamelen in Noord-West Europese landen. Het Europese Schengen verdrag waarmee de huidige jonge generatie is opgegroeid werd daarmee eenzijdig kaltgestellt door Merkel, het VN vluchtelingenverdrag wordt niet nageleefd. Gezamenlijk Europees beleid omtrent de op gang gekomen migratiestroom is hard nodig, maar ontbreekt. De andere gangmakers Turkije en Rusland spelen daar op in, maar niet noodzakelijkerwijs in het belang van Europa. Zij horen immers nog altijd niet bij het Europese clubje. Concrete voorbeelden zijn Erdogan die zich als poortwachter tussen het Westen en de rest van de wereld opwerpt maar daarbij chanterend te werk gaat, of Poetin die in het Midden-Oosten huishoudt, hetzij met VN veto’s hetzij met eigen strijdkrachten en daarmee de situatie voor Europa bemoeilijkt. Maar deze voorbeelden zijn vergankelijk want verbonden aan die huidige leiders. De achterliggende motieven zijn daarentegen over vijftien jaar nog steeds relevant voor de koers van Europa, zonder Merkel, Poetin of Erdogan. De drang voor Duitsland om als grootmacht binnen dit continent een stempel op Europa zelf te drukken zou als een motief van Duitsland en het Duitse volk gezien kunnen worden. Eveneens een motief voor Duitsland is het boetedoen voor wat er zich in de eerste helft van de vorige eeuw onder Duits bewind binnen Europa heeft afgespeeld. Wat we nu zien is hoe die twee motieven binnen Europa worden gecombineerd.
Hetgeen zich heeft voltrokken in de grote oorlogen van de twintigste eeuw ligt als een hete blauwdruk onder Duitsland en brandt door in al haar handelen. Meer dan schuldbewustheid, is het handelen van de Europese reus aan het verworden tot een nieuwe morele tocht die tot op heden in de recente geschiedenis nog nergens voor kwam. Een tocht waarop de reus de rest van Europa, die in grote mate dezelfde schuld draagt, meeneemt. Want ieder land ter wereld heeft een migratiebeleid, van Saudi-Arabië en Israel die hun poorten potdicht houden, tot de Verenigde Staten, China en Australië die uitermate streng selecteren, tot Libanon waar vrijwel geen onderscheid meer is tussen recente migranten en andere bewoners. Een plotselinge, rigoureuze omslag is echter uitzonderlijk. Merkel noemde het openstellen van de grenzen voor de hedendaagse trauma’s in de wereld Europa’s ‘’Historische test’’, terwijl ze enkele jaren geleden nog liet optekenen dat de multiculturele samenleving totaal heeft gefaald. Binnen een paar jaar kan de leider van dit land omslaan op dit standpunt door de druk die zij ervaart vanuit het afwijken van het motief des lands. Multicultuur binnen de buitengrenzen kan werken, en is zelfs onvermijdelijk op een continent als Europa, mits verworven vrijheden van eigen inwoners en cultuur boven alles gaan. Geen integratie maar assimilatie. En als dat niet lukt geen millimeter van de hier verworven vrijheden afstappen, ongeacht welke inwoner zich daar mogelijk gekwetst door voelt. Dat is iets wat Merkel ook tussen neus en lippen door onderschrijft, maar niet bij machte is om tot uitvoer te brengen. Zoiets is namelijk een noodzakelijk absolutisme waar Duitsland, maar ook andere Europese staten door hun gedeelde historie, nooit meer aan willen. Dat is het gevolg van het desastreuze slagveld van de Tweede Wereldoorlog voor Europa, waar absolutisme de weg plaveide voor verdelging. Nooit meer onszelf boven alles. Toch dat het juist wat een groot deel van de migranten hier zoeken. Zij zijn het gebrek aan onszelf boven alles ontvlucht in werelds’ regionen waar zij vandaan komen. Daar was het regime boven alles, of verrijking van macht en onderdrukking en armoede voor de rest boven alles.

Duitslands’ gecombineerde motief en haar rode lijn zijn van grote betekenis voor het huidige Europa. Het is aan de huidige generatie Europeanen om dat tijdig te realiseren en die motieven mogelijk te herevalueren.

Wat is dat, Europa?

Deel 2: Het zwakke fundament

ProfZwalve (1)

De foto hierboven is van Professor Zwalve. Een zwaargewicht in Europese rechtsgeschiedenis van wie ik in 2009 onderwijs volgde. Toen al maakte Zwalve in een reeks colleges duidelijk hoe zwak het historische fundament voor de Europese Unie is. En ook toen al schetste Zwalve een accuraat beeld van waar de drang naar unificatie onder leiding van de bureaucraten in Brussel zonder stevig grondvest toe zou leiden. De aanloop waarvan we de afgelopen jaren al de eerste sporen met eigen ogen hebben kunnen aanschouwen.
Zwalve laat in iedere geval over één ding geen twijfel bestaan: de EU is niet ontstaan uit een verovering van grondgebied, niet ontstaan uit een organische groei naar meer eenheid, maar uit een negatief geformuleerde gedachte, bedacht door bureaucraten. Zwalve toonde aan dat Europa door de gehele geschiedenis nooit iets anders is geweest dan een afzetting ergens tegen. Alléén dan wendde men zich tot het idee van Europa wanneer men zich ergens tegen af probeerde te zetten.
De Grieken zagen het continent West Europa slechts om zich te profileren tegen het gevaar dat Perzië in die tijd vormde. De Romeinen moesten er niets van hebben, die bepaalden alles in verhouding tot het Heilige Romeinse Rijk en gedurende de gehele Middeleeuwen speelde dat begrip Europa geen enkele rol. Pas toen de Turken in 1453 Constantinopel veroverden steekt het begrip weer de kop op, om zich tegen dat gevaar te verenigen. Keer op keer wendt men zich tot Europa wanneer men tegen iets dient te zijn. Het schrijnendste voorbeeld was dat de nazi’s ook goed gebruik maakten van dit sluimerende sentiment door heel Europa tegen het Oosten te laten vechten: operatie Barbarossa, met zoals bekend desastreuze gevolgen voor alle betrokken staten.

EuropategenhetOosten

Vervolgens was tegenstand aan het globale communisme aan de beurt tijdens de koude oorlog, waar het niet Europa was die ons beschermde tegen die expansieve ideologie, maar uitsluitend het NATO verbond. Maar na de allesverwoestende Tweede Wereldoorlog waren ook de zaadjes geplant voor het huidige Europa. Met democratie had dat niets te maken. Het ging er met de EEG uitsluitend om dat Duitsland nooit en te nimmer meer in staat mocht geraken om oorlog te kunnen voeren. Om dat te bewerkstelligen werd door de eurocraten bedacht dat Duitsland’s kolen en staal (de grondstoffen voor oorlogsvoering) dan maar voor altijd onder Europees gezag moesten staan. Langzaam sijpelde er rond dat beleid steeds meer gezag naar Brussel. De simpele legitimatie daarvoor is dat het nu eenmaal beter is als we dingen op Europees niveau regelen. En zo kwamen we waar we vandaag zijn.

Maar Europa heeft toch het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens teweeg gebracht vraagt u zich af. Positieve vereniging op het eerste gezicht. Maar zijn die universele waarden alleen op ons Europeanen van toepassing? De vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van religie, verbod op foltering etc. Wat betekent het voor iemand uit het Midden-Oosten of Afrika, die tegen het licht wordt gehouden op basis van deze waarden maar er zelf geen deel van uit maakt? Waarden die ofwel een uitgekleed Christendom zijn, ofwel zo universeel zijn dat ze voor iedereen ter wereld zouden moeten gelden.
Wanneer dient de volgende Europese vereniging tegen iets zich aan? Of is die er al in de vorm van optrommeling tegen terreurdreiging en Poetin’s Rusland? Nimmer in de geschiedenis is duidelijk geweest waar de oostgrens van Europa ligt, die is altijd arbitrair en wordt bepaald door waar de agenda van de huidige bepalers om vraagt.
Professor Zwalve noemde Europa een sprookje. Volgen wij dat negatief geformuleerde sprookje en daarmee het gedrocht van een door opperbureaucraten geleide unie of laten we ons vangen door de populisten aan de andere kant die inspelen op het sentiment van verzet en onvrede dat hiertegen onvermijdelijk ontstaat? De geschiedenis laat zien waartoe dat soort sprookjes leiden. Maar met populisten weet je nooit zeker welke er bovenop eindigt, met alle mogelijke gevolgen van dien. Er staat Europa zwaar weer te wachten.

Wat is dat, Europa?

Deel 1: Maatschappelijke ontevredenheid

Europa brand

Na het negatief uitgevallen referendum in Nederland over het handelsverdrag met Oekraïne en de onverwachte winst voor Brexit staat er voor Europa meer tumult te wachten. Nieuwe referenda in andere lidstaten zijn aangekondigd en alle gevolgen van Merkels’ ‘Wir schaffen das’ unieke immigratiebeleid zijn niet te voorzien. Er wordt één ding vooral structureel genegeerd in het Westen: de aanzienlijke maatschappelijke ontevredenheid. De gevestigde orde kaart wel steeds het populisme aan dat profiteert van deze ontevredenheid, maar vergeet continu dat dit populisme enkel bestaat bij gratie van diezelfde maatschappelijke ontevredenheid. Met andere woorden: mensen als Le Pen, Wilders en zelfs Trump varen op de golf de van maatschappelijke ontevredenheid, maar zijn er zelf niet de oorzaak van. Dat is wat niemand lijkt te willen onderkennen. Liever manen ze dat soort demagogen tot meer politieke correctheid, wat ongeveer even effectief is als een hooligan met rationele argumenten van zijn fanatiekheid proberen te genezen door hem niet teveel te laten schelden. Bovendien zitten veel van die populisten dicht bij de werkelijke pijnpunten van de maatschappij en zoomen daar steeds meer op in naar mate ze ontdekken dat het hen astronomische stijgingen in de peilingen oplevert.
Ik voorspel dat de eerste Europese Wilders, Fortuyn, Le Pen of Trump die een aantal van deze pijnpunten op een intellectuele manier combineert, binnen no time een groot deel van de Europese bevolking achter zich heeft. Die achterban zal zich over vroegere landsgrenzen uitstrekken wanneer zo iemand zich in het Europese politieke theater gaat manifesteren. Met de roep om meer directe democratie in de EU is dat slechts een kwestie van tijd. Meteen valt daarbij te denken aan een drietal smeulende branden in het moderne Westen.
Ten eerste de massa immigratie uit Afrika en het Midden-Oosten. Mensen die migreren hetzij om de gevaren van oorlog te ontvluchten, hetzij omdat er hier simpelweg een beter leven te verwachten is. Daarmee importeert het Westen grootschalig culturen en ideologieën die verschillen van haar eigen cultuur. Culturen en ideologieën die in op veel terreinen lijnrecht tegenover de waarden en vrijheden staan die hier in het Westen over honderden jaren zijn bevochten. Met name de Islam komt daarmee in botsing met de Judeo-Christelijke- en atheïstische traditie.
Ten tweede het nog altijd fragiele maar uit de kluiten gewassen financiële systeem waarin banken toegestaan en zelfs geprikkeld worden risico’s te nemen, om vervolgens de gevolgen van dat spel af te kunnen wentelen op de maatschappij. We hebben grote, internationaal opererende banken die geacht worden te zeer verweven te zijn met de maatschappij om failliet te gaan. Het is niet dat ze niet failliet kunnen gaan, het is dat we ze niet failliet laten gaan omdat we als maatschappij te bang zijn voor de gevolgen van zo’n faillissement. Het ‘ontweven’ van zulke instanties zou een logische reflex zijn maar wat daarvan feitelijk terecht is gekomen sinds de eerste grote recente crisis van 2008 is maar de vraag.
Ten slotte de Europese eenheid, die zelf fragiel is en eigenlijk ook altijd fragiel is geweest. Historisch legitimatie voor Europese eenheid is uiterst zwak, alleen al te zien aan dat Europa veel meer tijden van interne conflicten dan externe eenheid heeft gekend. Er zijn nog altijd enorme verschillen in huishouding tussen Noord en Zuid, West en Oost.
Over deze punten later meer, maar al die pijnpunten zijn voor de populist in Europa een ware zilvervloot en politiek gewin is niets anders dan populisme. Dat proberen te ontkennen of weg te moffelen betekent de komende jaren de ondergang als Europese politicus. Niets doen met de maatschappelijke ontevredenheid gaat tevens ontploffen in het gezicht van de bureaucraten die nu Europa proberen te besturen.